Doğu Türkistanlı Uygur ekonomist ve insan hakları savunucusu İlham Tohti, Çin Halk Cumhuriyeti’nde barışçıl reformlar nedeniyle 11 yıldır ömür boyu hapis cezasını çekiyor. 25 Ekim 1969’da Doğu Türkistan’daki Artuş şehrinde doğan Tohti, etnik diyaloğu teşvik eden çalışmalarıyla uluslararası alanda tanınıyor. Amnesty International’ın Aralık 2025 raporuna göre, Tohti’nin Nobel Barış Ödülü adaylıkları, Uygur toplumu baskılarının simgesi haline geldi. Ailesi, 2017’den beri ondan haber alamıyor ve sağlık durumu belirsizliğini koruyor.
Tohti’nin erken yaşamı, etnik çeşitliliğin yoğun olduğu Kaşgar’ın Artuş İlçesi( Çin dayatması sözde Kızılsu Kırgız Özerk İlçesi)’nde geçti. Geleneksel Uygur ailesinde büyüyen Tohti, Müslüman Türk kökenli kimliğiyle sosyal adalet konularına erken ilgi duydu. Bu dönem, Han Çinlileri ile Uygurlar arasındaki ekonomik eşitsizlikleri ele alan çalışmalarının temelini attı. Ailesinin desteğiyle entelektüel gelişimini sürdüren Tohti, Sincan’daki politik gerilimlerin etkisini çocukluğundan hissetti.
Eğitim Yılları ve Akademik Yükseliş
1985’te Pekin’deki Merkezi Milliyetler Üniversitesi’nde (Minzu Üniversitesi) eğitime başlayan Tohti, ekonomi, sosyoloji ve Orta Asya çalışmaları üzerine yoğunlaştı. Lisans, yüksek lisans ve doktora süreçlerinde Doğu Türkistan’ın sosyo-ekonomik dinamiklerini inceledi. Mezuniyet sonrası aynı üniversitede akademisyen oldu ve azınlık bölgelerindeki kaynak dağılımı gibi konuları derslerinde işledi. Bu eğitim, onu Uygur-Han ilişkilerinde diyalog odaklı bir uzmana dönüştürdü.
1990’ların başından itibaren ekonomi profesörü olarak görev yapan Tohti, doğu Türkistan ve Orta Asya’nın kalkınması üzerine makaleler yayımladı. Kitaplarında kültürel koruma ve bölgesel entegrasyonu bilimsel verilerle ele aldı. Şiddet karşıtı yaklaşımıyla etnik gerilimleri diyalogla çözmeyi savundu. Ancak 1994’ten itibaren resmi kısıtlamalarla karşılaştı; 1999-2003 yılları arasında yayın ve ders verme yasağı uygulandı. Yine de yabancı akademisyenlerle işbirliği yaparak tanınırlığını korudu.
Tohti, akademik kariyerinin yanı sıra iş insanı olarak Uygur toplumu için hayır işleri yürüttü. 2013’te Indiana Üniversitesi’nde ziyaretçi akademisyenlik teklifi aldı, fakat bu fırsat gerçekleşmedi. Kariyeri, entelektüel ve pratik çabaları birleştirerek azınlık haklarını gündeme taşıdı.
Aktivizm ve Baskılar
Tohti, 20 yılı aşkın süredir kamu entelektüeli olarak Uygur-Han diyaloğunu teşvik etti. Şiddet ve ayrılıkçılığı reddederek Çin anayasası ile uluslararası normlar çerçevesinde reformlar önerdi. 2005’te kurduğu Uygur Online (sonra Uygurbiz.net) sitesi, ikidilli bir platform olarak insan hakları ihlallerini belgeledi ve tartışma alanı yarattı. Site, 2008’de kapatıldı; katkıda bulunanlar taciz edildi.
2009 Urumçi olaylarında tutuklanan Uygurları kaydeden Tohti, haftalarca gözaltına alındı. 2009-2014 arası düzenli sorgular, ev hapsi ve seyahat yasakları yaşadı. 2010’da sekiz akademik konferansa katılımı engellendi. İslam’ın ılımlı yorumlarını savunan yazılarıyla dini baskılara karşı çıktı. Bu çalışmalar, onu uluslararası raporlarda “bilinçli mahkum” olarak konumlandırdı.
Tutuklanma ve Yargılama Süreci
15 Ocak 2014’te Pekin’deki evi basılan Tohti, “ayrılıkçılık” suçlamasıyla tutuklandı. Altı ay haber alınamadı; gözaltıda aç bırakıldı, kelepçelendi ve helal yemek talebi reddedildi. Bu koşullar açlık grevine yol açtı. 30 Temmuz 2014’te suçlandı; web sitesi yazıları ve dersleri “etnik nefret” olarak nitelendirildi.
23 Eylül 2014’te Urumçi Ara Halk Mahkemesi’nde kapalı davada ömür boyu hapis cezası verildi; varlıklarına el konuldu. Dava usulsüzlüklerle doluydu: Savunma avukatları delillere tam erişemedi, tanık öğrenciler dinlenmedi ve bir avukat baskıyla çekildi. Tohti cezayı reddederek “Bunu kabul etmiyorum” dedi. Temyiz reddedildi; cezası Urumçi 1 Numaralı Hapishane’de infaz ediliyor.
Human Rights Watch‘un 2025 raporuna göre, Tohti yalnız hücrede tutuluyor ve işkenceye maruz kalıyor. Ailesi 2017’den beri ziyaret edemiyor
Uluslararası Tanınma ve Nobel Adaylıkları
Tohti’nin barışçıl çalışmaları, prestijli ödüllerle onurlandırıldı. 2014’te PEN/Barbara Goldsmith Freedom to Write Award, 2016’da Martin Ennals İnsan Hakları Ödülü, 2017’de Liberal International Özgürlük Ödülü ve Weimar İnsan Hakları Ödülü aldı. 2019’da Václav Havel İnsan Hakları Ödülü ve Avrupa Parlamentosu Sakharov Düşünce Özgürlüğü Ödülü kazandı.
Nobel Barış Ödülü adaylıkları, Tohti’nin şiddet karşıtı aktivizmini küresel ölçekte vurguluyor. 2019’da ABD Kongresi’nden 13 milletvekili, Senatör Marco Rubio ve Temsilci Chris Smith öncülüğünde aday gösterdi; bu, Uygur gözaltılarına dikkat çekti. 2020 ve 2023’te kısa listeye kaldı, uluslararası tanınırlığını pekiştirdi. 2024’te CECC Başkanı Chris Smith ve Eş Başkanı Jeff Merkley, Tohti’yi Ding Jiaxi ve Xu Zhiyong ile birlikte aday etti. 180’den fazla yetkili, akademisyen ve uzman, insan hakları savunucusu Kenneth Roth dahil, onu “Uygur özgürlük mücadelesinin sembolü” olarak destekledi.
2025’te Türkiye’nin önde gelen üniversitelerinden 150’den fazla akademisyen, Ilham Tohti Initiative kapsamında aday gösterdi; toplam destek 200’ü aştı ve önceki yıla göre beş kat arttı. Çek Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Petr Pavel’e açık mektup gönderildi. Aralık 2025 itibarıyla Nobel töreni yaklaşırken, bu kampanya Doğu Türkistan’daki soykırım iddialarına odaklanıyor. Kızı Jewher Ilham, adaylıkların “Tohti unutulmadı” mesajı verdiğini belirtiyor.
AB ve BM, cezasını haksız buldu. 2016’da yüzlerce bilim insanı af çağrısı yaptı. Scholars at Risk, Tohti’yi akademik özgürlüğün bastırılması örneği olarak inceliyor. UNPO, ödüllerini Tohti’nin diyalog mirasını vurguluyor.
2025’te Amnesty International, 11. yıl için imza kampanyası başlattı. Tohti’nin durumu, Sincan’daki etnik azınlık hakları tartışmalarında referans noktası olmaya devam ediyor. Uluslararası toplum, diplomatik çabaları artırarak baskıyı sürdürüyor.
Kaynak : https://www.istiklal.com.tr/editorun-sectikleri/ilham-tohti-11-yil-hapis-durumu-1075695h
