Kur’ân-ı Kerîm’in Türk diline ilk tercümesi ilk Müsüman Türk devleti olan Karahanlı devletinin başkenti olan ve günümüzde Çin’in işgali altındaki Doğu Türkistan’in Kaşgar kentinde yapılmıştır. Karahanlı Hükümdari Satuk Buğra Han’ın müslüman olması ile ilgili anlatılan bir menkibeye göre Satuk Buğra Han 932 yılında Kaşgar’daki sarayında uyurken Peygamber Efendimiz Hz.Muhammed Aleyhisselam rüyasında Müslüman olması için kendisine davet ve telkinde bulunuyor.
Abdulkerim Satu Buğra Han ertesi sabah uyanır uyanmaz Kelimeyi Şahadet getirerek iman ediyor ve daha sonra Kaşgar’da bulunan Budist tapınaklarını Mescit ve Camilere çevirerek islam dinini devletinin resmi dini olarak ilan ediyor. Bundan sonra kitleler halinde islam dinini kabul eden Türkler Kurani Kerimi anlayabilmek için Türkçeye tercümeye başlıyorlar. İlk olarak kısa namaz sürelerini tercüme ederlerken daha sonraki yıllarda Kurani Kerimin sürelerinin tamamını o zaman kullanılan günümüz Uygur Türkçesinin anası olan Hakaniye Türkçesine terçüme ederek tamamlamış oluyorlar. Aslında Uygurlar ve Türkistan’da yaşayan Türkler islamiyetten önce inandıkları Budizm ve diğer dinlerin kutsal kitapları ile bu dinleri anlatan eserleri da Türk diline aktardıkları ve bu konuda bir hayli deneyimli oldukları biliniyor.
Kurani Kerimin Uygur Alfabesiyle Tercümesi:
Türkistan Türkleri Müslümanlığı kabul ettikleri dönemlerde Uygur alfabesini kullandıklarına göre ilk Türkçe Kur’an tercümeleri bu dille yapılmıştır. Bu döneme ait tercümelerden az da olsa günümüze kadar ulaşan örnekler de bulunmaktadır. O çağda tercüme edilen bazı eserlerde bu alfabeyle yapılmış birkaç âyet tercümesine rastlamak mümkündür.
Kur’an kerim Türk diline, dünyada Farsçadan sonra ilk olarak Uygurcaya çevrilmiştir ve Türkoloji’de “Kur’an’ın ilk olarak Karahanlı Türkçesine çevrildi.” olarak kabul ediliyor. Burada “Karahanlı Türkçesi” tanımı aslında o çağdaki Uygur Türkçesini/Uygur dilini ifade eder. Bu çeviri 11. yüzyılda yapılmış ve Arapça ayetlerin altına kelimesi kelimesine Uygurca kelimeler de eklenmiştir. Bu çeviri tarzı Uygurlar arasında 1980’lere kadar korunmuş ve bu tarzda çevrilmiş Kur’an metinleri halk arasında muhafaza edilmiştir.
İlk Uygurca Kur’an tercümelerinin hem Eski Uygurca hem de Arap alfabası ile yazıldığı bilinmektedir:Ancak hangi yazı sisteminin önce geldiğini kesin olarak söylemek zordur. Günümüze ulaşan tercüme, Kaşgarlı Mahmut’un eserini yazarken kullandığı Arap alfabasına dayanan Uygurcadır. Bununla birlikte, o dönemde yazılan Ahmet Yükneki’nin “Atabetul-Ul Hakayik” adlı kitabında bazı ayetlerin Eski Uygurcaya çevrilmiş kısımlarına rastlanmaktadır.
Kur’an’ın ilk Uygurca tercümesinin, diğer adıyla Doğu Türkçesi ile tercümesinin iki ana nüshası bulunmaktadır. Biri İngiltere’deki John Rylands Kütüphanesi’nde, diğeri ise İstanbul’daki Türk İslam Eserleri Müzesi’nde muhafaza edilmektedir. Her iki nüsha da modern Türkçeye çevrilmiş ve okunabilir durumdadır.
Türkçe İsimler Verilmesi
Uygur Türklerinde Türkçe isim ve soyadlarını yaygınlaştırmak için çalışmalara başlandığında, Kur’an’ın Uygurca’ya ilk çevrildiği zamanı yanı 11.yüz yılı hatırlıyoruz. Türkler ve Uygurlar Müslüman olduktan sonra çocuklarına ad koyarken “Kur’an-i Kerimden isim seçmeyi gelenek hale getirmişlerdir. Uygur Türkleri Türkçe isimlerini zenginleştirmek için Kurani Kerim’in ilk çevrildiği yıllarda kullanılan anadilimizden isim seçmişlerdir. Binlerce yıl önce yaşamış atalarımızın düşünce, duygu ve anlayışının bir kalıntısı olan bu eserde, isim olarak kullanılabilecek birçok kelime bulunmaktadır.
Uygur Türkleri çocuklarına Kur’ani Kerimden isim seçerken Allah’ın 99 ismini kullanmayı tercih ederler. Bu isimlerin bin yıl önceki Uygurca çevirilerine az da olsa rastlanmaktadır. Kur’ani Kerim’de Arapça olarak kullanılan önemli kavramların Uygurca karşılıklarını bulunmaktadır. Uygurlar için kutsal sayılan bilgelik, öğretici olaylar ve hikayelerden isim olarak kullanılabilecek kelimelere rastlamak mümkündür. Bugün Uygurlar tarafından yaygın olarak kullanılan ve sevilen bazı isimler, binlerce yıl önce Kur’an’da tamamen Uygurca yazılmıştır. Örneğin, “cennet” kelimesi Uygurca Kur’an’da yazılıdır. “Şeriat” kelimesi Uygurca Kur’an’da yazılıdır. “Ayet” kelimesi için “cıy” kelimesi seçilmiştir. “Peygamber” kelimesi için “savuçi” veya “Yalvaç” kelimeleri kullanılmıştır.
Karahanlılar döneminde Kaşgarlı Mahmut tarafından yazılmış olan “Diwanü Lugat-İt Türk” ve Yusuf Has Hacip’in kaleme aldığı “Kutadgu Bilig” gibi eserler de Kur’an’ın ilk Uygurca tercümeleri ile birlikte dini içerikler barındıran çok önemli kutsal eserlerdir.
Bu eserleri okumak, anlamak ve tartışmak bizleri kadim köklerimize götürür. Bilge atalarımızla bağlantı kurmamızı sağlar ve bizi ecdatlarımıza yaklaştırır. Bin yıl önce atalarımızın bıraktığı, bugün unutulmuş ve Arapça ile değiştirilmemiş sözleri hatırladığımızda ve çocuklarımıza onların adlarını verdiğimizde, atalarımızın ruhuna dalmış ve onların aziz ruhlarını şad etmiş olacağız. Çocuklarımıza her isim verdiğimizde, atalarımızın bıraktığı öğretileri hatırlayacak, onların bıraktığı bilgeliği koruyabilecek, mirası devralabilecek ve isteklerine sadık kalarak hareket edebileceğiz. Eğer vermek istersek, atalarımızın bin yıl önce tercüme edip bize bıraktığı Kurani Kerim’in Uygurca tercümesinde bir birlerinden çok güzel, anlamlı ve bilge isimler var ki, seçim yapamayız. Bunlardan sadece birkaç yüz kelime seçerek Milletimizin yararlanmasına sunuyoruz.
Yaklaşık 950 yılında yapılan Kur’ani Kerim’in ilk Uygurca çevirisi 2004 yılında Türkiye’de yayımlandı. Çeviride Arapça dini kavramların yerine kullanılan eski Uygurca kelimeler dikkat çekti. Özellikle, Uygur Budist eserlerinde kullanılan bazı dini kelimelerin Kur’an’daki Arapça dini kelimelerin çevirisinde kullanılmış olması araştırmacıların ilgisini çekti. Bu konu hakkında birçok makale yazılmıştır. Bu kitap bugün Uygurca olarak yayımlanmasa da, Türkçe baskısı hala kitapçılarda bulunabilir. Ayrıca internetten ücretsiz olarak indirilebilir.
Kur’an’ın ilk Uygurca çevirisinden seçilmiş isimler
Kurani Kerim’in İlk Uygurca Çevirisinde Rastlanılan Bazı İsimler
- Arig: Şanlı, Kutsal, Kutsal
- Asig: kar, kazanç,
- Alkış: Dua, selamlaşma
- Arin: arındırmak, temizlemek
- Ağır: pahalı, değerli
- Adres: Yalamaq, Furqan
- Anlamı: arındırmak, temizlemek
- Ajun: dünya, evren,
- Ayiz: lütuf, merhamet
- Ne yazık ki: meşale, şenlik ateşi, korku
- Açıklama: Bayyinah kelimesi Kur’an’da delil anlamında kullanılır.
- Aqar: Arapçada nehir anlamına gelen Anhar için kullanılır.
- Aqas: Cezalandırma kelimesi, Kur’an’da adalet ve intikamla ilgili ayetlerde kullanılır.
- Karınca: Küfürlü kelimeler için kullanılır.
- Adgu: güzel, zarif, asil
- Ekin: gıda ürünleri, tahıl ürünleri, ekilebilir arazi, verimli
- Erkek: cesur, kahraman, yürekli
- Fiil: hazırlamak, hazır hale getirmek
- Çevik: çevik, hızlı, atik
- Eurim: çağ, döngü, değişim
- Adiz: Harika, muhteşem
- Ali: insanlar, insanlar
- Ayt: Kur’an’da kölelerden bahseden ayetlerde kullanılır.
- Berk: sağlam, güvenilir anlamına gelir, Berkin olarak da yazılır.
- Güçlü: dayanıklı, sağlam
- Berkin: sağlam, sağlam
- yiyecek: geçim kaynağı, gıda
- O biliyordu ki: Allah her şeyi bilendir ve her şeye kadirdir.
- Bitik: Kitap, inanç anlamında kullanılır.
- Bodun: ulus, halk
- Trompet: Kur’an’da adı geçen bir müzik aleti olan trompet.
- anlamı: ayet,
- Tanım: mükemmel, üstün
- Tamamlandı: mümin, Müslüman
- Kitap: Kur’an, Furkan
- Yaş: ödül, iyi davranış
- Havza: aşama, kazanan
- Veren: Veren, veren, veren
- Beduk: Harika, harika
- Cevap: cevap, cevaplayıcı, cevaplayıcı
- Muyan: Ayrıca hayırseverlik anlamında Muyanlık şeklinde de geçer.
- Sonsuza dek: ebedi, kalıcı
- Anlamı: Zengin,
- İşlevi: tedavi, iyileştirme
- Doğru: Hakikat, hak
- Bütün: eksiksiz, tam
- Arenç: ne, tedarik, elde edilmiş varlık
- Esen: Sağlık, huzur.
- Koç: ruh, can, can
- Tövbe: Pişmanlık, üzüntü
- Yunuch: dua, ibadet
- İş: çalışma, ibadet
- Kur: Mucize, mucize
- İnanç: güven, inanç fiil biçimindedir.
- Taniq: Ayrıca Taniq şeklinde de yazılır ve şahit anlamına gelir.
- Eşit: eşitlik, adalet, hakkaniyet
- Günah: Günah
- Elçi: Elçi, peygamber
- Güzellik: güzel, yakışıklı
- Bağışlanmış: bağışlayan, bağışlanmış
- Erdem: erdem, asalet, karakter
- Tutku: Bir saplantı, bir insanı titreten bir duygu, saplantı.
- Koni: Düz, Koni yol anlamına gelir, bu da rehberlik demektir.
- güzel: güzel, yakışıklı
- Gördüğüm şey: güzellik, kalite.
- Güç: kudret, kuvvet
- Eğitimli: liderlik konusunda eğitilmiş
- Kenish: Cömert, nazik
- Kuwaz: övülen, takdir edilen, kibirli
- Egzersiz: Doğru, haklı
- Ughan: Asil, güçlü, mutlak güce sahip.
- Sayin: tezgahtar, muhasebeci
- Yanura: Yine, yine.
- Arzu: çok sayıda, sonsuz
- Korunmuş: korunmuş, savunulmuş
- Yargı: Kıyamet Günü, Kıyamet Günü, Kıyamet
- Gizlenmiş: Gizleme anlamında, saklama
- Anlamı: sabırlı, dayanıklı
- Sauji: Peygamber, Elçi
- Sevinç: iyi haber, müjde
- Doğurulmuş: yaratılmış, varlığa getirilmiş
- Kirtgun: inanıldı, inanıldı
- Ogra: Kararını ver, kararını ver
- Ogramak: niyet
- Bilgelik: bilgelik, bilgelik, övgü, bilgelik bilgeliktir
- Bilgelere: Merhametiniz için teşekkür ederim.
- Uydurma: Cihat, savaş, mücadele
- yayuk: yakın, civarda
- Özlem: özlemek, hatırlamak
- Özlem: nostalji, hatıra
- Ogush: kabile, halk, tohum
- Ozark: Sonraki, Gelecek, Önce
- Sagun: doktor, usta
- Tatlı: tatlı, lezzetli, enfes
- Hedef: işaret, alamet, kehanet
- Purgan: Saygın, vakarlı
- Pusan: Tahtın varisi, mükemmel
- Chora: kahraman, cesur
- Dayanıklılık: sabır, azim, sebat
- Bakımlı: saf, asil, saygıya layık
- Tez: Kök, kaynak ve kaliteyi Tezun biçiminde temsil eder; aile saygındır, taht asildir.
- Tosun: evcilleştirilemez, boyun eğmez, kontrol edilemez
- Alev: ateş, alev, şamandıra
Kaynak : Kurani Kerim’in İlk Tercümeleri( Çeşitli Sosyal Medya paylaşımları)
