Kur’an’ın ilk Uygurca çevirisinden seçilmiş isimler
Kur’an’ın Uygurcaya ilk çevirisi Karahanlılar dönemine dayanmaktadır. Kur’an, dünyada Farsçadan sonra Uygurcaya çevrilmiştir ve Türkoloji’de “Kur’an’ın ilk olarak Karahanlı Türkçesine çevrildiği” söylenir. Burada “Karahanlı Türkçesi” ifadesi Uygur dilini ifade eder. Bu çeviri 11. yüzyılda yapılmış ve Arapça ayetlerin altına kelimesi kelimesine Uygurca kelimeler de eklenmiştir. Bu çeviri tarzı Uygurlar arasında 1980’lere kadar korunmuş ve bu tarzda çevrilmiş Kur’an metinleri halk arasında muhafaza edilmiştir.
İlk Uygurca Kur’an tercümelerinin hem Eski Uygurca hem de Arap tarzı Uygurca ile yazıldığı bilinmektedir, ancak hangi yazı sisteminin önce geldiğini kesin olarak söylemek zordur. Günümüze ulaşan tercüme, Mahmud Kaşgari’nin kullandığı Arap yazısına dayanan Uygurcadır. Bununla birlikte, o dönemde yazılan Ahmet Yükneki’nin “Etebitul Akhrayiq” adlı kitabında bazı ayetler Eski Uygurcaya çevrilmiştir.
Kur’an’ın ilk Uygurca tercümesinin, diğer adıyla Doğu Türkî tercümesinin iki ana nüshası bulunmaktadır. Biri İngiltere’deki John Rylands Kütüphanesi’nde, diğeri ise Türkiye’deki Türk İslam Eserleri Müzesi’nde muhafaza edilmektedir. Her iki nüsha da modern Türkçeye çevrilmiş ve okunabilir durumdadır.
Uygur soyadlarını yaygınlaştırmak için çalışmaya başladığımızda, Kur’an’ın Uygurca’ya ilk çevirisini hatırladık. Halkımızın “Kur’an”dan isim seçme geleneği olduğu için, Uygur isimlerini zenginleştirmek amacıyla anadilimizde yapılan bu ilk çeviriye yöneldik. Binlerce yıl önce yaşamış atalarımızın düşünce, duygu ve anlayışının bir kalıntısı olan bu eserde, isim olarak kullanılabilecek birçok kelime bulduk.
Günümüz Uygurları, çocuklarına Kur’an’dan isim seçerken Allah’ın 99 ismini kullanmayı tercih ederler. Bu isimlerin Uygurca çevirilerini binlerce yıl önce bulduk. Bugün, Kur’an’da Arapça’da kullanılan önemli kavramların Uygurca karşılıklarını bulduk. Halkımız için kutsal sayılan bilgelik, öğretici olaylar ve hikayelerden isim olarak kullanılabilecek kelimeler bulduk. Bugün Uygurlar tarafından yaygın olarak kullanılan ve sevilen bazı isimler, binlerce yıl önce Kur’an’da tamamen Uygurca yazılmıştır. Örneğin, “cennet” kelimesi Uygurca Kur’an’da yazılıdır. “Şeriat” kelimesi Uygurca Kur’an’da yazılıdır. “Ayet” kelimesi için “cıy” kelimesi seçilmiştir. “Peygamber” kelimesi için “sauchi” ve “yalvach” kelimeleri kullanılmıştır.
Karahanlılar döneminde yazılmış olan “Diwanu Lughatit Turk” ve “Kutadgu Bilek” gibi Kur’an’ın ilk Uygurca tercümeleri önemli kutsal emanetlerdir. Bunları okumak, tartışmak ve anlamak bizi köklerimize geri götürür, bilge atalarımızla bağlantı kurmamızı sağlar ve kederli annelerimize ve büyükannelerimize yaklaştırır. Bin yıl önce atalarımızın bıraktığı, bugün unutulmuş ve Arapça ile değiştirilmemiş sözleri hatırladığımızda ve çocuklarımıza onların adlarını verdiğimizde, atalarımızın ruhuna dalmış olacağız. Çocuklarımıza her isim verdiğimizde, atalarımızın bıraktığı öğretileri hatırlayacak, onların bıraktığı bilgeliği koruyabilecek, mirası devralabilecek ve isteklerine sadık kalarak hareket edebileceğiz. Eğer vermek istersek, atalarımızın bin yıl önce tercüme edip bize bıraktığı Uygurca “Kur’an”da o kadar çok güzel, anlamlı ve bilge isim var ki, seçim yapamayız. Bunlardan sadece birkaç yüz kelime seçip okuyuculara sunduk.
Kur’an’ın ilk Uygurca çevirisi 2004 yılında Türkiye’de yayımlandı. Çeviride Arapça dini kavramların yerine kullanılan eski Uygurca kelimeler dikkat çekti. Özellikle, Uygur Budist eserlerinde kullanılan bazı dini kelimelerin Kur’an’daki Arapça dini kelimelerin çevirisinde kullanılmış olması araştırmacıların ilgisini çekti. Bu konu hakkında birçok makale yazılmıştır. Bu kitap bugün Uygurca olarak yayımlanmasa da, Türkçe baskısı hala kitapçılarda bulunabilir. Ayrıca internetten ücretsiz olarak indirilebilir.
İlk Uygur “Kuran”ından kalan isimler
- Arig: Şanlı, Kutsal, Kutsal
- Asig: kar, kazanç,
- Alkış: Dua, selamlaşma
- Arin: arındırmak, temizlemek
- Ağır: pahalı, değerli
- Adres: Yalamaq, Furqan
- Anlamı: arındırmak, temizlemek
- Ajun: dünya, evren,
- Ayiz: lütuf, merhamet
- Ne yazık ki: meşale, şenlik ateşi, korku
- Açıklama: Bayyinah kelimesi Kur’an’da delil anlamında kullanılır.
- Aqar: Arapçada nehir anlamına gelen Anhar için kullanılır.
- Aqas: Cezalandırma kelimesi, Kur’an’da adalet ve intikamla ilgili ayetlerde kullanılır.
- Karınca: Küfürlü kelimeler için kullanılır.
- Adgu: güzel, zarif, asil
- Ekin: gıda ürünleri, tahıl ürünleri, ekilebilir arazi, verimli
- Erkek: cesur, kahraman, yürekli
- Fiil: hazırlamak, hazır hale getirmek
- Çevik: çevik, hızlı, atik
- Eurim: çağ, döngü, değişim
- Adiz: Harika, muhteşem
- Ali: insanlar, insanlar
- Ayt: Kur’an’da kölelerden bahseden ayetlerde kullanılır.
- Berk: sağlam, güvenilir anlamına gelir, Berkin olarak da yazılır.
- Güçlü: dayanıklı, sağlam
- Berkin: sağlam, sağlam
- yiyecek: geçim kaynağı, gıda
- O biliyordu ki: Allah her şeyi bilendir ve her şeye kadirdir.
- Bitik: Kitap, inanç anlamında kullanılır.
- Bodun: ulus, halk
- Trompet: Kur’an’da adı geçen bir müzik aleti olan trompet.
- anlamı: ayet,
- Tanım: mükemmel, üstün
- Tamamlandı: mümin, Müslüman
- Kitap: Kur’an, Furkan
- Yaş: ödül, iyi davranış
- Havza: aşama, kazanan
- Veren: Veren, veren, veren
- Beduk: Harika, harika
- Cevap: cevap, cevaplayıcı, cevaplayıcı
- Muyan: Ayrıca hayırseverlik anlamında Muyanlık şeklinde de geçer.
- Sonsuza dek: ebedi, kalıcı
- Anlamı: Zengin,
- İşlevi: tedavi, iyileştirme
- Doğru: Hakikat, hak
- Bütün: eksiksiz, tam
- Arenç: ne, tedarik, elde edilmiş varlık
- Esen: Sağlık, huzur.
- Koç: ruh, can, can
- Tövbe: Pişmanlık, üzüntü
- Yunuch: dua, ibadet
- İş: çalışma, ibadet
- Kur: Mucize, mucize
- İnanç: güven, inanç fiil biçimindedir.
- Taniq: Ayrıca Taniq şeklinde de yazılır ve şahit anlamına gelir.
- Eşit: eşitlik, adalet, hakkaniyet
- Günah: Günah
- Elçi: Elçi, peygamber
- Güzellik: güzel, yakışıklı
- Bağışlanmış: bağışlayan, bağışlanmış
- Erdem: erdem, asalet, karakter
- Tutku: Bir saplantı, bir insanı titreten bir duygu, saplantı.
- Koni: Düz, Koni yol anlamına gelir, bu da rehberlik demektir.
- güzel: güzel, yakışıklı
- Gördüğüm şey: güzellik, kalite.
- Güç: kudret, kuvvet
- Eğitimli: liderlik konusunda eğitilmiş
- Kenish: Cömert, nazik
- Kuwaz: övülen, takdir edilen, kibirli
- Egzersiz: Doğru, haklı
- Ughan: Asil, güçlü, mutlak güce sahip.
- Sayin: tezgahtar, muhasebeci
- Yanura: Yine, yine.
- Arzu: çok sayıda, sonsuz
- Korunmuş: korunmuş, savunulmuş
- Yargı: Kıyamet Günü, Kıyamet Günü, Kıyamet
- Gizlenmiş: Gizleme anlamında, saklama
- Anlamı: sabırlı, dayanıklı
- Sauji: Peygamber, Elçi
- Sevinç: iyi haber, müjde
- Doğurulmuş: yaratılmış, varlığa getirilmiş
- Kirtgun: inanıldı, inanıldı
- Ogra: Kararını ver, kararını ver
- Ogramak: niyet
- Bilgelik: bilgelik, bilgelik, övgü, bilgelik bilgeliktir
- Bilgelere: Merhametiniz için teşekkür ederim.
- Uydurma: Cihat, savaş, mücadele
- yayuk: yakın, civarda
- Özlem: özlemek, hatırlamak
- Özlem: nostalji, hatıra
- Ogush: kabile, halk, tohum
- Ozark: Sonraki, Gelecek, Önce
- Sagun: doktor, usta
- Tatlı: tatlı, lezzetli, enfes
- Hedef: işaret, alamet, kehanet
- Purgan: Saygın, vakarlı
- Pusan: Tahtın varisi, mükemmel
- Chora: kahraman, cesur
- Dayanıklılık: sabır, azim, sebat
- Bakımlı: saf, asil, saygıya layık
- Tez: Kök, kaynak ve kaliteyi Tezun biçiminde temsil eder; aile saygındır, taht asildir.
- Tosun: evcilleştirilemez, boyun eğmez, kontrol edilemez
- Alev: ateş, alev, şamandıra
