Çin’in uzun zamandır yok etmeyi hedeflediği aktivist grup Atajurt üyelerine çok sayıda hapis cezası verildi.

Ruth Ingram tarafından

Kazak aktivistler, Çin’in gücüne meydan okuma cesaretinin bedelini ağır ödediler. Geçtiğimiz Kasım ayında Çin bayrağını ve Devlet Başkanı Xi Jinping’in portrelerini yakmaktan tutuklanan 19 barışçıl protestocuya geçen hafta verilen çok sayıda hapis cezası haberi, savunucuları şok etti .

Çin hükümetinin onları “Çin vatandaşlarının ulusal onuruna ve haysiyetine hakaret etmekle” suçlayarak cezalandırma talepleri, Kazak yetkililerini zor durumda bırakmış ve süper güce boyun eğerek bir dizi sert ceza uygulamaya başlamışlardır.

Geçtiğimiz yıl Almatı’nın Uygur Bölgesi’ndeki Kalzhat’ta , Çinli yetkililer tarafından Temmuz 2025’ten beri gözaltında tutulan, aslen Sincanlı Kazakistan vatandaşı Alimnur Turganbay’ın nerede olduğunu öğrenmek isteyen Kazak aktivist grubu Atajurt üyeleri ve akrabaları protesto gösterileri düzenledi . Grup, Çin’in baskısı sonrasında “ulusal huzursuzluk çıkarmak” suçlamasıyla karşı karşıya kaldı .

Uygur bölgesinde başta Uygurlar olmak üzere Kazak ve Kırgız topluluklarının üyelerine yönelik daha geniş kapsamlı insan hakları ihlallerine de odaklanan şikayetleri , Çin Komünist Partisi’nin öfkesini çekti ve Pekin’den güçlü bir misilleme talebine yol açtı.

Geçen yıldan beri kendilerinin ve akrabalarının üzerinde bir yük gibi asılı kalan dava, nihayet geçen hafta sonuçlandı ve on bir aktivist beşer yıl hapis cezasına çarptırıldı; kadınlardan ikisinin cezası, küçük çocuklarının yaşları nedeniyle ertelendi ve kalan sekizine ise beş yıl süreyle hapis cezası olmaksızın “sınırlı özgürlük” cezası verildi. Tüm sanıkların üç yıl boyunca kamu veya siyasi faaliyetlerde bulunmaları yasaklandı.

China Aid’den Bob Fu, X platformunda verdiği cezaları kınayarak , Kazakistan’ın ” Sincan’daki vahşetle ilgili muhalefeti bastırmak için Çin hükümetinin çabalarına giderek daha fazla uyum sağlamasından ” duyduğu endişeyi dile getirdi ve şunları söyledi: “Bu adaletsiz karar, yalnızca insan hakları ihlallerinin kurbanlarını ve tanıklarını cezalandırmakla kalmıyor, aynı zamanda Kazakistan’ın uluslararası normları ve ABD Kongresi ile küresel insan hakları örgütlerinin dile getirdiği endişeleri hiçe sayma konusundaki rahatsız edici istekliliğini de gösteriyor .”

Verilen cezalar, 2020’de kurucusu Serikzhan Bilash’ın Amerika’ya kaçmasının ardından yeni lideri Bekzat Maksutkam’ın da tutuklanıp beş yıl hapis cezasına çarptırıldığı Kazak aktivist grubu Atajurt’a büyük bir darbe vurdu. Bilash, “Acı Kış”a verdiği demeçte, “Kazakistan ve Çin hükümetleri uzun zamandır bu örgütü tamamen yok etmeyi planlıyordu. Sonunda hedeflerine ulaştılar” dedi.

Kapalı kapılar ardında yapılan duruşmanın ardından ve kendi beş yıl hapis cezasına çarptırılmasının ardından “Bitter Winter” dergisine konuşan Atajurt lideri Bekzat Maksutkam’ın kız kardeşi ve davadaki Atajurt avukatı Nazigul Maksutkam, örgütlerinin geleceğinden endişe duyduğunu belirtti. “Atajurt kayıtsız bir örgüt. Defalarca kayıt başvurusunda bulunmamıza rağmen yetkililer kayıt etmeyi reddetti. Buna rağmen yetkililer yine de Atajurt örgütünü yasaklama yoluna gidebilirler,” dedi.

Yargılamayı “yargı süreçlerinde açıklık ve şeffaflık ilkelerini ihlal etmekle” suçlayan kadın, savunma haklarının engellendiğini söyledi. Kazak polisi o sırada protestoyu videoya kaydetmişti. Buna rağmen, “19 sanık arasında konuşmayan, hiçbir şey yapmayan ve hatta video kayıtlarında görünmeyen kişiler vardı, yine de mahkum edildiler” dedi.

Çin’in Kazakistan hükümeti üzerindeki artan etkisinden ve Çin Komünist Partisi muhaliflerinin Kazakistan topraklarındaki tehlikesinden endişe duyuyor . “Çinli yetkililer, Çinli olmayan etnik gruplara karşı soykırım yapmış ve toplama kamplarında kitlesel tutuklamalar gerçekleştirmiş bir rejimi yönetiyor. Çin Komünist Partisi, toprak hakimiyeti hedefiyle Kazakistan’daki etkisini genişletmeyi amaçlıyor ve Kazakistan’da da benzer kamplar kurmaları tamamen mümkün,” diye korktuğunu belirtti.

Kısıtlama emri yürürlüğe girdikten sonra Nazigul, yerel yetkililer tarafından sürekli gözetim altında tutulacak ve istediği zaman ev değiştirmesine veya iş değiştirmesine izin verilmeyecek. Siyasi faaliyetlerde bulunmasının, siyasi örgütlere veya partilere katılmasının veya toplantılara katılmasının yasaklanacağını söylüyor.

Serikzhan Bilash, Atajurt’un kapanmasıyla dünyanın sadece bir insan hakları örgütünü kaybetmeyeceğinden endişe duyuyor. “Komşu Sincan’daki insani felakete dair en büyük pencereyi kaybedeceğiz ” dedi.

Sovyetler Birliği’nin çöküşünün ardından, birçok Sincan Kazakı, Uygur bölgesinde çok sayıda akraba, arkadaş, sınıf arkadaşı ve klan üyesini geride bırakarak Kazakistan’a göç etti. Ayrıca, 1959 ile 1962 yılları arasında Çin ile eski Sovyetler Birliği arasındaki sınır anlaşmazlıklarının ardından büyük ölçekli yasal ve yasadışı göçler de yaşanmıştı. “Bu Kazakların ve onların torunlarının sayısının 3-5 milyon civarında olduğu tahmin ediliyor,” dedi. “Hepsinin Sincan ile karmaşık bağlantıları var . ” Bu durum, Atajurt’un ÇKP tarafından yasadışı olarak tutuklanan Kazaklara dair kanıt elde etmesini sağladı .

Bunun yanı sıra, Astana ve Pekin arasında yapılan bir anlaşmanın ardından, 2017 yılında sözde yeniden eğitim kamplarında tutulan birçok Kazak serbest bırakıldı ve Sincan’dan kaçmalarına izin verildi . Bunlardan bazıları, kamplarda yaşadıkları işkence, zorla beyin yıkama, tecavüz ve kötü muamele deneyimlerine dair kritik kanıtlar sundu. Erbakit Otarbay, Orynbek Koksebek, Sayragul Sauytbay ve Baqitali Nur, İngiltere Uygur Mahkemesi’nin 2021’deki nihai kararında Çin devletinin soykırım ve insanlığa karşı suçlar işlediğine dair ilk elden tanıklıklarıyla katkıda bulunanlardan bazılarıydı.

İnsan Hakları İzleme Örgütü’nde Çin araştırmacısı olan Yalkun Uluyol, cezai soruşturmayı kınadı . Ona göre Pekin’in süreçteki rolü açıktı.

“Bitter Winter” dergisine verdiği demeçte şunları söyledi: “Çin hükümetine karşı barışçıl bir protesto düzenleyen ve Kazakistan vatandaşı olan Kazak aktivistlere yönelik bu açık kitlesel zulüm, ürkütücü bir sinyaldir: Astana, Çin ile iyi ilişkilerini sürdürmek için halkının temel özgürlüklerini feda ediyor. Bu vahşet suçlarından sorumlu Çinli yetkililer, protesto edenler değil, yargılanmalıdır. Kazak yetkililer, Atajurt aktivistlerini derhal ve koşulsuz olarak serbest bırakmalıdır.”

Sincan konusunda uzman olan ve şu anda Washington DC’deki New Lines Strateji ve Politika Enstitüsü’nde uluslararası baskı ve Çin Komünist Partisi etkisi üzerine araştırma ve analiz yapan kıdemli araştırmacı Elise Anderson, “Bitter Winter”a verdiği demeçte, gözlemcilerin ve analistlerin son on yıllarda Kazakistan ile Çin Halk Cumhuriyeti arasında “derinleşen bir ekonomik ve siyasi ilişki” olduğunu kaydettiklerini söyledi.

Kazakistan topraklarında Çin’i protesto eden gösterilere katıldıkları gerekçesiyle bu 19 kişinin cezalandırılması, “Çin Halk Cumhuriyeti’nin Orta Asya’daki uluslararası baskısının kapsamının daha önce anlaşılandan bile daha geniş olabileceğini gösteriyor” dedi.

Gözlemciler ve analistler, son on yıllarda Kazakistan ile Çin Halk Cumhuriyeti arasında derinleşen bir ekonomik ve siyasi ilişki olduğunu belirtmişlerdir. Bununla birlikte, Kazakistan topraklarında Çin’i protesto eden gösterilere katıldıkları gerekçesiyle bu 19 kişinin cezalandırılması, Çin Halk Cumhuriyeti’nin Orta Asya’daki uluslararası baskısının kapsamının daha önce anlaşılandan çok daha geniş olabileceğini düşündürmektedir.