07 Şubat 2026

KAŞGARYA İSLAM EMİRLİĞİ(1863-1877) BÜYÜK ÇERKES SÜRGÜNÜ VE OSMANLI DEVLETİ

OSMANLI’NIN DOĞU TÜRKİSTAN’A GÖNDERDİĞİ ÇERKES KAHRAMANI,TÜRKİSTAN GAZİSİ YUSUF İSMAİL

Doğu Türkistan Türkleri 1860’lı yılların başlarında ülke genelinde Mançur-Çin İşgal Güçlerine yönelik topyekün bağımsızlık mücadelesi başarı ile sonuçlanır. Hokand Hanlığı Ordusunun bir subayı olan Yakup Han Bedevlet’in Başkanlığında Bağımsız Kaşgariya (Doğu Türkistan)İslam Emirliği ilan edilir. Yakup Han ilk iş olarak kendi öz yeğeni Seyyid Muhammed Yakup Han Töre’yi İstanbul’a Olağanüstü Büyükelçi olarak yollar ve Türkistan’da kurulan bu devletin Osmanlı Cin Devleti Sultanına biat ettiğini ve devletinin himaye edilmesi talebini iletir. Sultan Abdulaziz Han bu talebi kabul eder ve kendisine EMİRULMÜMİNİN(Müslümanların Emiri) Ünvanı ile birlikte değerli Hilatlar yollar. Doğu Türkistan’da Sultan Abdulaziz Han adına hutbe okunur ve adına para bastırır. Osmanlı devleti Miralay Kazim Bey komutasında 17 kişilik bir elçilik heyeti yollar. Müslümanların Emiri Yakup Han Osmanlı Elçilik Heyetini Yarkent7e gelerek 111 para top atışı ile karşılar ve 3 günlük Şenlik ilan edilir. Tam bu yıllarda Çarlık Rusyası Kafkasya’ya saldırarak Müslüman halka karşı katliamlar yapmaya başlar. On binlerce halk Rus katliamından kaçarak Osmanlı topraklarına sığınırlar. Tarihe Çerkes soykırımı olarak geçen bu olay Türk tarihinin en dramatik göç olaylarından biridir. Sultan Abdulaziz Han’ın Kaşgar’a gönderdiği Doğu Türkistan Misyonunda Çerkes Hoca lakapli Çerkez Kahramanı İsmail Yusuf Bey de bulunmaktadır. Bu yazıda Çerkes Hoca adı ile tanınan Yusuf İsmail konu edilmektedir.

1. ÇERKES SOYKIRIMI VE SÜRGÜNÜ VE ASKERLİK BİLİNCİ (1864 SONRASI)

Çerkes Hoca lakabıyla da bilinen Yusuf İsmail’in hayatı, bireysel bir askerî kariyerinden önce kollektif bir felaketin ürünüdür.

1864 yılında Rus İmparatorluğu’nun Kafkasya’daki nihai zaferiyle sonuçlanan süreç, Çerkes Soykırımı ve Sürgünü olarak tanımlanmaktadır. Bu süreçte yüz binlerce Çerkes, Karadeniz üzerinden Osmanlı topraklarına ve başka topraklara sürülmüş; önemli bir kısmı yollarda hayatını kaybetmiştir.

Bu nesil için askerlik, yalnızca bir meslek değil; kaybedilmiş bir vatanın hafızasını taşıma biçimi olmuştur. Yusuf İsmail de bu kuşağın bir mensubu olarak Osmanlı Devleti içinde yetişmiş ve modern askerî eğitim almıştır.

Çerkes subaylar, Osmanlı ordusunda özellikle hareket kabiliyeti, disiplin ve saha tecrübesi açısından dikkat çekmiştir.¹

2. DOĞU TÜRKİSTAN BAĞLAMI: YAKUP BEG VE DEVLET İNŞASI

19. yüzyıl ortalarında Qing Hanedanı’nın zayıflaması, Çin Orta Asyası’nda bir güç boşluğu doğurmuştur. Bu boşlukta Yakup Beg, Kaşgar merkezli olarak Yettishar (Doğu Türkistan) Devleti’ni kurmuştur (1864).

Yakup Beg’in karşı karşıya olduğu temel sorun şuydu:

Geleneksel mücahit birlikleri, modern bir imparatorluk ordusuna karşı uzun süre direnemezdi.

Bu nedenle Yakup Beg, Osmanlı Devleti’nden askerî ve siyasî destek talep etmiştir.

3. OSMANLI’NIN KAŞGAR KARARI VE ASKERÎ HEYET (1873)

Sultan Abdülaziz, Yakup Beg’in çağrısına iki yönlü cevap vermiştir:

1. Doğu Türkistan Devleti’nin siyasî olarak tanınması

2. Uzman bir askerî heyetin Kaşgar’a gönderilmesi

Bu heyet, doğrudan cephe savaşı için değil; ordu kurma ve modernizasyon amacıyla seçilmiştir.

Kaşgar Askerî Heyetinin ana kadrosu şöyledir ;

Çerkes Yusuf İsmail : Modern piyade talimi ve nizami birlik düzeni uzmanı
İsmail Hakkı Efendi : Topçu eğitimi ve ağır silah kullanımı
Zaman Bey : Süvari birliklerinin disipline edilmesi

4. Murat Efendi

→ İstihkâm, savunma ve askerî mühendislik

5. Ali Kazım

→ Lojistik, silah bakımı ve mühimmat

6. Seyyid Yakup Han

→ Heyet başkanı ve diplomatik temsilci

Not: “Seyyid Yakub Han’ın Kaşgar’a dönüş yolunda uğradığı Mısır’da ek silah alımına bağlanabilir” diye geçiyor kitapta (Hodong Kim, “The Holy War in China” (Çin’deki Kutsal Savaş))

Bu isimlerin varlığı, Kaşgar’daki hareketin yalnızca bir “isyan” değil, devletler arası ilişkiler ağına dâhil olduğunu göstermektedir.²

4. YOLCULUK VE KAŞGAR’A VARIŞ

Heyet, İstanbul’dan deniz yoluyla Hindistan’a ulaşmış; buradan Keşmir, Ladakh ve Karakurum–Pamir geçitleri üzerinden 1873 yılında Kaşgar’a varmıştır.

Bu güzergâh, dönemin en zorlu askerî ve coğrafi rotalarından biridir.

5. ÇERKES YUSUF İSMAİL’İN ASKERÎ FAALİYETLERİ (1873–1877)

5.1. Piyade Eğitimi ve Ordu Disiplini

Yusuf İsmail’in temel görevi, düzensiz birlikleri nizami bir piyade gücüne dönüştürmekti.

Bu kapsamda:

Bölük–tabur sistemi

Ateşli silah talimi

Savunma ve geri çekilme düzenleri

uygulanmıştır.

Hodong Kim, Yusuf İsmail’i “askerî eğitmen subay” olarak tanımlar ve Osmanlı talim usullerinin Kaşgar ordusuna aktarımını vurgular.³

5.2. Silahlar ve Teçhizat

Kaynaklar arasında farklılık olmakla birlikte, Osmanlı’dan gönderilen askerî malzeme şu aralıktadır:

1.200 – 3.000 adet modern tüfek (Snider / Enfield)

6 – 30 adet top

Osmanlı sancağı

Kim’e göre Yakup Beg’in mektuplarında geçen 1.200 tüfek + 6 top listesi en güvenilir kaynaktır.⁴

6. 1877: ÇÖKÜŞ VE SON SAVUNMA

1877 yılı, Doğu Türkistan için kırılma noktasıdır:

1. Yakup Beg’in ölümü

2. Qing ordusunun büyük çaplı taarruzu

3. İç siyasî çözülme

Çerkes Yusuf İsmail, bu süreçte:

Aksu ve Kaşgar savunma hatlarında kalmış, eğitim verdiği birliklerle geri çekilmeleri organize etmiş ve devlet fiilen yıkılana kadar görevini terk etmemiştir.

Bu sırada Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi) başlamış olsa da, Yusuf İsmail Orta Asya’da görev başındadır.

7. GERİ DÖNÜŞ VE BOMBAY SAFHASI

Kaşgar’ın düşmesiyle Osmanlı subaylarının esir düşmesi uluslararası bir kriz yaratabileceğinden, heyet:

Pamirler üzerinden Hindistan’a geçmiş ve Bombay’a ulaşmıştır.

İngiliz arşiv belgesi FO 17/826, Bombay’daki Osmanlı Konsolosluğu’nun bu subayları koruma altına alıp İstanbul’a gönderdiğini doğrular.⁵

8. İSTANBUL, RAPORLAR VE SONRAKİ HAYAT

1878’de İstanbul’a ulaşıldığında:

93 Harbi sona ermiştir

II. Abdülhamid tahttadır

Yusuf İsmail ve beraberindekiler, Yıldız Sarayı’na ayrıntılı raporlar sunmuşlardır:

1. Doğu Türkistan’ın askerî durumu

2. Qing ordusunun taktikleri

3. Bölgenin stratejik coğrafyası

Bu raporlar, Osmanlı’nın Orta Asya algısını şekillendirmiştir.⁶

Yusuf İsmail’in daha sonraki yıllarda cephe komutanlığı değil, askerî danışmanlık ve eğitim alanlarında görev aldığı anlaşılmaktadır.

9. ÇERKES PERSPEKTİFİNDEN TARİHSEL ANLAM

Çerkes Yusuf İsmail’in önemi şuradadır:

Bir Çerkes olarak iki kez vatan kaybı yaşamıştır ama her iki durumda da silahı bırakmamıştır. Kafkasya direniş ruhunu, Çin sınırına kadar taşımıştır.

Bu, Çerkes tarihinin Osmanlı ve Orta Asya ile kesiştiği en uzak noktalardan biridir.

SONUÇ

Çerkes Yusuf İsmail, ne sadece bir Osmanlı subayıdır ne de yalnızca bir Doğu Türkistan figürü.

O, soykırıma uğramış ve sürgün edilmiş Çerkes halkının askerî hafızası ve Kaşgar surlarında vücut bulmuş hâlidir.

KAYNAKLAR

1. BOA, Yıldız Tasnifi, 33-1481-73-91

2. Hodong Kim, Holy War in China, Stanford University Press

3. FO 17/826, British Foreign Office Records

4. Kuropatkin, Kashgaria

Modern Araştırma Kaynakları

1. Hodong Kim, “Holy War in China: The Muslim Rebellion and State in Chinese Central Asia, 1864-1877” (Stanford University Press): Çerkes Yusuf İsmail’in piyade eğitmeni olarak rolünü ve gönderilen mühimmatın detaylarını birincil kaynaklarla analiz eden en kapsamlı eserdir.

2. Mehmet Saray, “Doğu Türkistan Tarihi: Başlangıçtan 1878’e Kadar” (Türk Tarih Kurumu): Yusuf İsmail ve diğer subayların Osmanlı arşivlerindeki izlerini ve Kaşgar’daki faaliyetlerini belgelerle anlatır.

3. Mehmet Saray, “The Ottoman Connection with Central Asia: Khoqand and Khiva Khanates”: Bölgeye gönderilen askeri heyetin diplomatik arka planını açıklar.

4. Süleyman Kani İrtem, “Osmanlı Devleti’nin Meselesi: Kaşgar” (Yayına hazırlayan: Osman Selim Kocahanoğlu): Dönemin gazeteleri ve hatıratlarından derlenmiş, mücadeleyi anlatan bir eser.

Dönemin Şahitleri ve Seyyah Notları (Yabancı Kaynaklar)

1. Robert Barkley Shaw, “Visits to High Tartary, Yarkand, and Kashghar”: Kaşgar ordusunun modernizasyonunu ve Türk subayların (Yusuf İsmail ve arkadaşlarının) ordudaki disiplinini bizzat yerinde gören İngiliz seyyahın notları.

2. Aleksey Kuropatkin, “Kashgaria”: Rus General Kuropatkin’in, Yakup Beg ordusundaki Osmanlı etkisini ve subayların askeri dehasını anlattığı stratejik raporu.

3. T. Douglas Forsyth, “Report of a Mission to Yarkund in 1873”: İngiliz diplomatik heyetinin Osmanlı subaylarıyla karşılaşmalarına dair notlar.

https://acrobat.adobe.com/…/urn:aaid:sc:AP:af60f514…

Resim: Gerçek bir resim değildir, Çerkes Yusuf İsmail’e izafen yapay zeka tarafındn oluşturulmuştur.

Teşekkürler Ptsashe-Bdzejey Berkuk Dole Wezırmes

acrobat.adobe.com