TARİHTE BUGÜNKÜ DOĞU TÜRKİSTAN TOPRAKLARINDA KURULAN DEVLETLER

Tuğluk ABDURREZZAK( Uygur Tarihçi-Yazar ABD.)

Doğu Türkistan’in Tarihsel Sürecini doğru anlamak çok önemlidir. Doğu Türkistan’in tarihini iyi anlamak ve bilmek için Şu temel noktayı kavramak kritik öneme sahiptir ;

Doğu Türkistan, tarih boyunca hiçbir zaman Çin’in ayrılmaz bir parçası olmamıştır.
Türkler Doğu Türkistan topraklarında kadim tarihten beri çeşitli Hanlıklar(Beylikler)Kağanlıklar( Krallıklar) ve imparatorluklar kuurmuşlardır.
Binlerce yıllık tarihi süreçte Çin’in Doğu Türkistan’i tam kontrol altına aldığı yılların toplamı 100 yılı kadardır. Talas Savaşından sonraki ilk Çin istilası bin 8 yıl sonra 1759’da en son işgal ve istila ise Mao’nun iktidarında; 1949 yılındadır.

“Doğu Türkistan/Uyguristan” ve Modern Uygur Kimliği Hakkında

Çoğunluk olarak Uygurların yaşadığı Doğu Türkistan topraklarında tarihin hiç bir devresinde Uyguristan adı ile anılan veya bilinen bir devlet kurulmamış ve var olmamıştır. Bazı yazarlar, İdikut (Koço) Kağanlığı’ndan bu isimle bahsetse de bu tanımlama anakroniktir. Gerçekte, ise, Uygur tanımı İdikut/Kocu Uygur devleti(840-1344 yılları arasında) yalnızca Doğu Türkistan’ın Turfan, Toksun ve Piçan bölgelerinde yaşayan ve Budist inancına sahip gayrimüslim nüfus için kullanılıyordu.

Modern zamanlarda ise, Uygurlar, kültürel, dilsel ve dinsel olarak 10. yüzyıl Uygur gruplarından çok farklıdır.

Modern “Uygur” etnonimi, 1921’de o zamanlar Sovyet Orta Asya’sının bir parçası olan Taşkent’te düzenlenen bir konferansta resmen yeniden canlandırılmıştır. Sovyet hükümeti, özellikle Joseph Stalin döneminde, bu ismin milliyet politikasının bir parçası olarak kullanılmasını özellikle teşvik etmiştir.(Parçala-Böl-Yönet ve Yut) 1937-1944 yılları arasında Doğu Türkistan’ı idare eden Çinli Militarist Genel vali katil ve soykırımcı General Şeng Şisey yönetimi Sovyetlerin telkini ile daha sonra bu ismi benimsedi ve yaygın olarak kullanmaya başladı. Bugün Uygur olarak tanınan modern Uygur ulusu, birçok açıdan bu 20. yüzyıldaki bu dayatma süreciyle birlikte ortaya çıkmıştır.

Uygur Ulusu ve Uyguristan İsimlendirmesinin Siyasi Sonuçları

Açıkçası, “Türk- Türki” teriminin kullanılmaya başlanması ve olumsuz çerçevelenmesi tarihsel olarak Türk halklarını bölmek için kullanıldığı açıktır. Çin İşgal Yönetimlerinin daha sonraki dönemlerde “Uyguristan” terimini kullanması ve desteklemesi de Doğu Türkistan ve Batı Türkistan (modern Türkiye ve daha geniş Türk dünyası dahil) arasındaki birliği parçalamak için kullanılmış ve Çin emperyalizminin “Parçalardan/Boylardan Millet/Ulus Yaratma ” politikasına huzmit amacı taşımıştır. Uyguristan tanımı/İsimlendirmesi uzun tarihi süreçte Rus ve Çin’in kullandıkları bir siyasi kontrol aracı olmuştur.

Tarihte Doğu Türkistan Topraklarında Kurulan Devletler

Mahalli Devletler(Türk Dönemi Öncesi )

Hoten Krallığı (MÖ 3. yüzyıl – 1006 arası yaklaşık 1.300 yıl)
Kuçar/Kusen Krallığı (MÖ 3. yüzyıl – MS 8. yüzyıl arası 1.100 yıl
Kroren Beyliği /Kralllığı : Bu devletin tarihi etnik çağlara kadar dayanmaktadır. İlk kuruluşu hakkında kesin ve kanıtlanmış bilgi bulunmamaktadır. Kroren harabelerinde bulunan bir Mezarlıkta bulunan Kroren Melikesi/Güzeli olarak adlandırılan bir kadın mumyasının M.Ö.2 binli yıllara dayandığı bilimsel olarak kanıtlanmıştır. Buna göre bu devletin tarihi en az 4bin öncesine kadar dayanmaktadır.
Turfan/İdikut/Koçu devleti : Turfan merkez olmak üzere Piçan-Karaşule ve bağlı topraklar üzerinde kurulmuştur. -Turfan Birliği olarak de anılan bu devlet MÖ 2. yüzyıl – MS 8. yüzyıl arasında 1000 yıl varlığını sürdürmüştür.
Büyük Hun İmparatorluğu (M.Ö. 2.yüz yıl -M.S. 420 arası yaklaşık 600 yıl)

Türk Adı İle Anılan Devletler Dönemi

Göktürk İmparatorluğu M.S. 552-744 arası yaklaşık 200 yıl
Doğu Göktürk İmparatorluğu (552-659)
Batı Göktürk İmparatorluğu (581-659)

Uygur Türkleri Dönemi

Orhun Uygur Kağanlığı (744-840 arası 100 yıl
İdikut (Karaho) Kağanlığı (850-1250) arası 400 yıl

İslamiyet Dönemi

Karahanlılar İmparatorluğu (840–1212 arası 380 yıl)
Yarkent Saidiye (Saktağ (Şakhtar) Hanlığı (1514–1680 arası 160 yıl)
Çağatay Hanlığı (1220–1680 arası 460 yıl)
Moğolistan / Moğol Hanlığı/İmparatorluğu (1340–1700 arası 360 yol)
Kaşgar( Yedişehir-Doğu Türkistan )Emirliği : Bu devletin kurucusu Yakup Bey Bedevlet ilk olarak kendi Yeğeni Seyyid Muhammed Yakup Han Töre’yi Osmanlı devleti adına Olağanüstü Büyükelçi olarak yollamış ve Osmanlı devletine bağlılığını bildirmiştir. Sultan Abdulaziz Han adına para bastırmış ve hutbe okutmuştur. (1863-1877 arası)
İli Sultanlığı . Tanrı dağlarının kuzeyindeki Cungarya bölgesinde kurulmuştur. (1783–1821 arası)

Modern Çağdaki Devletlerimiz (20.yüz yıl)

1. Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti Kaşgar 12 Kasım 1933 1933–1937 yılları arası Doğu Türkistan Cumhuriyeti Genel Kurmay Başkanı General Mahmut Muhiti’nin 12 Nisan 1937’de Japonya’ya gitmek üzere Kaşgar’ı terk etmesine kadar)

2. Doğu Türkistan Cumhuriyeti Gulca-12 Kasım 1944 –1949 arası Komünist Çin istilasına kadar

1-Mançur-Çin İşgal Denemi

Mançu Qing İşgali (1759–1911)arası 160 yıl (Doğu Türkistan’in adı 18 Kasım 1884’te Çin İmparatorluk Yüksek Konseyi Kararı ile Xinjiang/Sincan/Sinkiang) adı(“Yeni Bölge”) olarak yeniden adlandırıldı.
Cungar/Kalmuk İşgalı : 1634–1755 yaklaşık 110 yıl

2. Munçur-Çin İşgal dönemi

Zu Zungtang Komutasındaki Çin işgal ordusu Kaşgar Emiri Yakup Han’ı Korla’da zehirleyerek katlitte ve 400 bin kişilik istila ordusu ile Doğu Türkistan’ı işgal etti. Yerel kumul,Turfan ve KuçarHanlıklarını Çin Mançur İmparatorluklarına bağladı. 1877-1911 arası 34 yıl
Çin Cumhuriyeti Dönemi : Sut Yatsın Liderliğindeki Çinli Milliyetçiler son Mançur İmparatorunu devirerek Çin Cumhuriyetini 1911’de ilan ettiler. 1949’a Mao’nun ÇKP diktatörlüğa Çin’e hakım olana kadar 38 yıl bu işgal idaresi devam etti.

Çin Halk Cumhuriyetinin İşgalı

Mao Liderliğiindeki Çin Komünist Ordusu Cang Keyşek liderliğindeki Cin Cumhuriyeti Ordusunu mağlup ederek Çin’e hakim oldu. Mao Yönetimi Stalin’in de askeri yardımı ile Ekim ayından başlayarak Doğu Türkistan’in tamamını işgal etti. ( ÇKP işgali 1949’dan günümüz kadar devam ediyor )

NOT : Çin işgal yönetimi Çin işgalinden 6 yıl sonra 01 Ekim 1955’de sözde Uygur Özerk Bölgesi yönetimini ilan etti.

Kaynak : Sayın yazarın Sosyal medya hesabı