logo

trugen jacn

ئابدۇرەھىم ئەيسانىڭ ھاياتى ۋە سىرلىق ئۆلۈمى 16-ۋە 23-بۆلۈم

ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن (ئالدىنقى رەت سولدىن ئىككىنچى كىشى)، يولبارسبەگ (ئالدىنقى رەت سولدىن ئۈچىنچى كىشى)، مۇھەممەد ئىمىن ئىسلامى (ئالدىنقى رەت سولدىن تۆتىنچى كىشى) قاتارلىقلار شەرقىي تۈركىستانلىق بىر قىسىم ياش مۇھاجىرلار بىلەن بىللە، 1952-يىلى، ھىندىستان.

ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن (ئالدىنقى رەت سولدىن ئىككىنچى كىشى)، يولبارسبەگ (ئالدىنقى رەت سولدىن ئۈچىنچى كىشى)، مۇھەممەد ئىمىن ئىسلامى (ئالدىنقى رەت سولدىن تۆتىنچى كىشى) قاتارلىقلار شەرقىي تۈركىستانلىق بىر قىسىم ياش مۇھاجىرلار بىلەن بىللە، 1952-يىلى، ھىندىستان.

ئون ئالتىنچى قىسىم: مەككىدە ئەيسا ئەپەندى ۋە پولات قادىرى بىلەن كۆرۈشۈش

1957-يىلى 6-ئاينىڭ ئاخىرى كوممۇنىست خىتاي ھۆكۈمىتى تەشكىللىگەن ھەج ئۆمىكى مىسىر پايتەختى قاھىرە ئارقىلىق سەئۇدى ئەرەبىستانىنىڭ جىددە شەھىرىگە يېتىپ بارىدۇ. بۇ خەلقئارا دىپلوماتىيەدە يىتىم قالغان كوممۇنىست خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ دۆلەت خىراجىتى بىلەن ئىككىنچى قېتىم ھەج ئۆمىكى تەشكىللەپ، سەئۇدى ئەرەبىستانىغا ئەۋەتىشى ئىدى.

ئاتېئىزم، يەنى دىنسىزلىق پرىنسىپى ئۈستىگە قۇرۇلغان خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ مۇسۇلمانلارنىڭ قىبلىگاھى بولغان مەككىگە ھەج ئۆمىكى ئەۋەتىشى گەرچە ھەيران قالارلىق ئىش بولسىمۇ، ئەمما كوممۇنىست خىتاي ئۆز كۆڭلىدە ئاز دېگەندە مۇنداق ئۈچ خىل چوتنى سوققان ئىدى: بىرى، ھەج ئۆمىكى ئەۋەتىش باھانىسىدا ئىسلام ئەللىرى بىلەن مۇناسىۋەت ئورنىتىش، دىپلوماتىك قانال ئېچىش ۋە تەيۋەندىكى گومىنداڭ ھۆكۈمىتىنىڭ مۇسۇلمانلار دۇنياسىدىكى دىپلوماتىك تەسىرىنى چەكلەش؛ ئىككىنچىسى، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئوتتۇرا-شەرق ئىستراتېگىيەسىگە ماسلىشىپ، سوغۇق ئۇرۇشنىڭ يەنە بىر قانىتى ئېچىلغان مەككىدە ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى غەرب كۈچلىرى بىلەن كۈچ سىنىشىش؛ ئۈچىنچىسى، تۈركىيە ۋە ئەرەب ئەللىرىدە شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنى قىلىۋاتقان مۇھەممەدئىمىن بۇغرا، ئەيسا يۈسۈپ ئالپتېكىنلەرنى قايتۇرۇپ كېلىش ياكى ئۇلارنىڭ ئاۋازىنى ئۆچۈرۈشكە ئۇرۇنۇشتىن ئىبارەت ئىدى.

ئابدۇرەھىم ئەيسانىڭ بۇ قېتىملىق خىتاي مەملىكەتلىك ھەج ئۆمىكىگە مۇئاۋىن باشلىق بولۇپ ھەرەمگە ئەۋەتىلىشى ئىنتايىن تاسادىپىي بولغان ئىدى. 1956-يىلى بۇرھان شەھىدىنىڭ ئوتتۇرا-شەرق زىيارىتىدىكى ئۇرۇنۇشلىرى مەغلۇب بولغاندىن كېيىن، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ مۇھەممەدئىمىن بۇغرا بىلەن ئەيسا ئەپەندىنى قايىل قىلالايدىغان بىر نامزاتقا ئېھتىياجى چۈشىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بۇ ۋەزىپە 1940-يىللارنىڭ ئىككىنچى يېرىمىدا ئۈرۈمچىدە مۇھەمەدئىمىن بۇغرا بىلەن ناھايىتى يېقىن شەخسىي مۇناسىۋىتى بولغان ئابدۇرەھىم ئەيسانىڭ يەلكىسىگە يۈكلىنىدۇ.

ئابدۇرەھىم ئەيسا ئىنتايىن چىگىش ۋە مۇرەككەپ بىر ھېسسىيات ئىلكىدە مۇسۇلمانلارنىڭ قىبلىگاھى جايلاشقان قۇتسال تۇپراقنى دەسسەيدۇ. ئۇيغۇر ۋە تۇڭگانلارنى ئاساس قىلىپ تەشكىللەنگەن 17 كىشىلىك بۇ ھەج ئۆمىكى جىددەدىن مەككەگە يېتىپ كەلگەندە سەئۇدى ئەرەبىستانىدا ياشاۋاتقان شەرقىي تۈركىستانلىق مۇھاجىرلارمۇ ئەيسا ئەپەندىنىڭ يېتەكچىلىكىدە ھەج تاۋابىتىگە ھازىرلىنىدۇ.

ئەيسا يۈسۈپ ئالپتېكىننىڭ «ئەسىر شەرقىي تۈركىستان ئۈچۈن» ناملىق ئەسلىمە كىتابىنىڭ ئىككىنچى تومىدا ئۆزىنىڭ پولات قادىرى بىلەن بىرلىكتە مەككىدىكى پادىشاھ سەئۇدنىڭ ھوزۇرىدا ئابدۇرەھىم ئەيسا بىلەن تۇنجى قېتىم ئۇچراشقانلىقىنى تىلغا ئالىدۇ: «1957-يىلى 7-ئاينىڭ 9-كۈنى ھىجازدا ئولتۇراقلاشقان شەرقىي تۈركىستانلىق مۇھاجىرلاردىن 12 كىشى پادىشاھ سەئۇد بىلەن كۆرۈشۈش ئۈچۈن ئۇنىڭ مىنادىكى سارىيىغا باردۇق. مېھمانلارنى كۈتىۋېلىش ئۈچۈن مەخسۇس تەييارلانغان چېدىرغا كىرىشىمىزگە قارشى تەرىپىمىزدە شەرقىي تۈركىستاندىن كەلگەن قىزىل ھاجىلاردىن تەشكىللەنگەن بىر كوممۇنىست ھەيئەتنى كۆردۇق. بىر ھازا بىر-بىرىمىزگە ئۈنسىز قارىشىپ تۇرغاندىن كېيىن مەن ھەمراھىم پولات قادىرىغا ئۇلارنى سۈرەتكە تارتىۋېلىشنى تەۋسىيە قىلدىم. پولات قادىرى قولىدىكى ئاپپاراتى بىلەن ئۇلارنى بىرقانچە پارچە سۈرەتكە تارتتى ۋە ئارقىدىنلا سۈكۈتنى بۇزۇپ ئۇلار بىلەن پاراڭلىشىشقا باشلىدى. كېيىن پولات قادىرى قېشىمغا كېلىپ بولغان پاراڭلارنى ئاڭلاتتى. ئۇنىڭ دېيىشىچە، ئۇ سۈرەتكە تارتىۋاتقاندا ئۆمەك باشلىقى ئابدۇرەھىم ئەيسا ئۇنىڭغا: ‹پولات، ئالدى بىلەن قېشىمغا كېلىپ ئولتۇر، ئاندىن سۈرەتكە تارتساڭمۇ بولىدۇ، › دەپتۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۇلار ئارىسىدا پاراڭ باشلىنىپتۇ. پولات قادىرى بۇ ھاجىلارنىڭ كىملەر ئىكەنلىكىنى، قانداق يوللار بىلەن ھەجگە كەلگەنلىكىنى، ئۆزىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى دوستلىرىدىن كىملەرنىڭ ساق ۋە كىملەرنىڭ ۋاپات بولغانلىقىنى سوراپتۇ. ئابدۇرەھىم ئەيسا شەرقىي تۈركىستانلىق ھاجىلارنىڭ ئالدى بىلەن خىتاي پايتەختى بېيجىڭ شەھىرىگە كەلگەنلىكىنى، ئۇ يەردىن ئايروپىلان بىلەن ھىندىستان ئارقىلىق قاھىرەگە، ئۇ يەردىن جىددەگە كەلگەنلىكىنى، مىسىردا تەھسىل كۆرگەن ئابدۇلئەزىز چىڭگىزخان بىلەن تۈركىيەدە تەھسىل كۆرگەن قۇربان قۇدايدىن باشقا پۈتۈن سەپداشلىرىنىڭ ھايات ئىكەنلىكىنى، ئىسمى تىلغا ئېلىنغانلارنىڭ ئۆلتۈرۈلگەنلىكىنى، ھايات قالغانلاردىن بىر قىسمىنىڭ سوراق ۋە تەقىپلەردىن كېيىن ئىپادىسىگە قاراپ ھۆكۈمەت مەمۇرىيەتلىرىدە خىزمەت بېرىلگەنلىكىنى بايان قىلىپ ئۆتۈپتۇ. پولات قادىرى بۇلارنى ئاڭلاپ، ئابدۇرەھىم ئەيسادىن تەكرار يەنە بىر قېتىم كۆرۈشۈش ئىمكانىيىتىنىڭ بار-يوقلىقىنى سوراپتۇ. ئابدۇرەھىم ئەيسا ‹تەكرار كۆرۈشەيلى› دەپ جاۋاب بېرىپتۇ.»

شۇ قېتىملىق كۆرۈشۈشتىن كېيىن، ئەيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن مىناغا توپلانغان 200 گە يېقىن شەرقىي تۈركىستانلىق مۇھاجىرلاغا خىتاپ قىلىپ، مۇنداق دەيدۇ: «ئالدىنقى يىلى شەرقىي تۈركىستاندىكى بىرىنچى نومۇرلۇق خائىنلاردىن بۇرھان شەھىدىنىڭ يېتەكچىلىكىدە تۇنجى قېتىملىق قىزىل خىتاي ھاجىلار ئۆمىكى كەلگەندە ھەرقايسىڭىزلەر ئۇلار بىلەن ئايرىم-ئايرىم كۆرۈشكەن ئىدىڭىزلەر. بۇ يىل ئابدۇرەھىم ئەيسا باشلاپ كەلگەن كوممۇنىست ھاجىلار ئۆمىكى بىلەن بۇلتۇرقىدەك ئايرىم-ئايرىم كۆرۈشىمىزمۇ ياكى بىر ھەيئەت بولۇپ كوللېكتىپ كۆرۈشىمىزمۇ؟»

بۇنىڭ بىلەن ھىجازدىكى شەرقىي تۈركىستانلىق مۇھاجىرلار پولات قادىرى، ئابدۇللا قارى قاتارلىق 4 كىشىلىك بىر ھەيئەت سايلاپ چىقىدۇ. مەزكۇر ھەيئەت ئابدۇرەھىم ئەيسانىڭ چېدىرىغا بېرىپ، كۆرۈشۈشنى تەلەپ قىلىدۇ. ئابدۇرەھىم ئەيسا خىتاي ھۆكۈمىتى ئەۋەتكەن ھاجىلارنى يىغىپ مەزكۇر ھەيئەت بىلەن كۆرۈشتۈرىدۇ. كۆرۈشۈشتە ئابۇرەھىم ئەيسا ئۆزىنىڭ سەئۇدى ئەرەبىستانىدىكى شەرقىي تۈركىستانلىق مۇھاجىرلار بىلەن يۈز كۆرۈشكەنلىكىدىن مەمنۇن بولغانلىقىنى، ئەگەر ئەيسا ئەپەندى ئۆزلىرى بىلەن كۆرۈشنى خالىسا، مۇۋاپىق پەيتتە كۆرۈشۈشكە بولىدىغانلىقىنى بايان قىلىدۇ.

1957-يىلى 7-ئاينىڭ 10-كۈنى ئەيسا ئەپەندى سەپدىشى پولات قادىرى بىلەن مىنادىن مەككىگە قايتىپ خىتاي ھەج ئۆمىكى ئورۇنلاشقان مىسىر مېھمانخانىسىغا چۈشىدۇ. شۇ كۈنى كېچە سائەت 2:00 ئەتراپىدا پولات قادىرى ئابدۇرەھىم ئەيسانىڭ ياتىقىنى چېكىپ، ئۇنىڭ بىلەن بىرقانچە سائەت ئايرىم سۆزلىشىدۇ.

ئەيسا ئەپەندىنىڭ ئەسلىمىسىدىكى بايانلارغا قارىغاندا، بۇ قېتىملىق مەخپىي كۆرۈشۈشتە پولات قادىرى ئابدۇرەھىم ئەيسادىن خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستانغان 2 مىليوندەك كۆچمەن يەرلەشتۈرگەنلىكى، خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ نېمە ئۈچۈن شەرقىي تۈركىستانغا ھېچ بولمىغاندا سوۋېت ئىتتىپاقىنى دوراپ بولسىمۇ ئىتتىپاقداش جۇمھۇرىيەتلىك ھوقۇق بەرمەستىن، بەلكى ئۆلكە دەرىجىلىك ساختا «ئاپتونومىيە» بەرگەنلىكى، سوۋېتلەر ئىتتىپاقىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى تەسىرى، مىللىي ئارمىيەنىڭ تەقدىرى مەسىلىسى، شەرقىي تۈركىستاندىكى مىللىي مائارىپ، مەدەنىيەت ۋە نەشرىياتچىلىق ساھەلەرنىڭ ھەقىقىي ئەھۋالى ھەققىدە سوئاللار سورايدۇ. ئابدۇرەھىم ئەيسا بۇ سوئاللارنىڭ بەزىلىرىگە ئېھتىيات بىلەن جاۋاب بېرىدۇ، بەزىلىرىنى جاۋابسىز قالدۇرىدۇ. ئارقىدىن ئابدۇرەھىم ئەيسا پولات قادىرىدىن ئۇلارنىڭ چەتئەلدىكى پائالىيەتلىرى، مۇھەممەدئىمىن بۇغرا بىلەن ئەيسا يۈسۈپ ئالپتېكىننىڭ قەيەرگە يەرلەشكەنلىكى، ئۇلارنىڭ تەيۋەندىكى گومىنداڭ ھۆكۈمىتى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى، تۈركىيەدە قانچىلىك شەرقىي تۈركىستانلىق مۇھاجىرنىڭ ياشايدىغانلىقى، ئۇلارنىڭ ئىقتىسادىي ئەھۋالى، كورىيە ئۇرۇشىغا تۈركىيەدىكى شەرقىي تۈركىستانلىق مۇھاجىرلارنىڭ ئەسكەر بولۇپ قاتناشقان ياكى قاتناشمىغانلىقى ھەققىدە سوئال سورايدۇ.

ئەتىسى، يەنى 1957-يىلى 7-ئاينىڭ 11-كۈنى ئەيسا ئەپەندى مىسىر مېھمانخانىسىنىڭ رېستۇرانىدا ئابدۇرەھىم ئەيسا بىلەن يالغۇز كۆرۈشىدۇ. بۇ ئۇلارنىڭ 1940-يىللاردا ئۈرۈمچىدە تونۇشقىنىدىن بۇيان چەتئەلدە تۇنجى قېتىم بىر ئۈستەلدە كۆرۈشۈشى ئىدى. ئەيسا ئەپەندى ئابدۇرەھىم ئەيساغا قول بېرىپ، ئۇنىڭ بىلەن ئۈرۈمچىدە تونۇشقىنىدىن بۇيان ئۇنى ۋەتەنسۆيەر بىر مۇنەۋۋەر دەپ بىلىدىغانلىقىنى، ئەگەر بۇ قېتىم ئوچۇق-ئاشكارا ۋە سەمىمىيەتلىك بىلەن سۆزلىشىش مۇمكىن بولسا، بۇ سىرنىڭ پەقەت ئىككىسىنىڭ ئارىسىدا قالىدىغانلىقىنى ئەسكەرتىپ ئۆتىدۇ. ئابدۇرەھىم ئەيسامۇ جاۋابەن: «ئەلۋەتتە، بولىدۇ، پۇرسەت تېپىپ ئۇزۇن سۆزلىشەيلى،» دەپ ئىپادە بىلدۈرىدۇ.

شۇ مەككىدىكى مىسىر مېھمانخانىسىنىڭ ھويلىسىدا ئەيسا ئەپەندى ئابدۇرەھىم ئەيسانى كۈتىدۇ، ئەمما ئابدۇرەھىم ئەيسانىڭ كەينىدىن ئابدۇراھمان ھىدايەتوف قاتارلىق «قۇلاق» لار ئەگىشىپ كەلگەچكە، ئۇلار ئايرىم سۆزلىشەلمەيدۇ. ئەيسا ئەپەندى تەشەببۇسكارلىق بىلەن ئۆزلىرىنىڭ مۇھاجىرەتتە ئۆتكۈزگەن 8 يىللىق ھاياتى ۋە ۋەتەن ئۈچۈن ئېلىپ بارغان پائالىيەتلىرى ھەققىدە سۆزلەيدۇ. ئاندىن «مەن سىلەرگە 8 يىللىق مۇھاجىرەت ھاياتىمىزنى ئاڭلاتتىم، ئەمدى سىلەر ئۆتكەن 8 يىلدا شەرقىي تۈركىستاندا بولۇپ ئۆتكەن ئىشلاردىن بىزنى خەۋەردار قىلمامسىلەر؟» دەيدۇ.

ئابدۇرەھىم ئەيسا ئېھتىيات بىلەن 1955-يىلى ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قۇرۇلۇپ، ئۇيغۇرلارغا ۋە باشقا مىللەتلەرگە مىللىي تېرىتورىيەلىك ئاپتونومىيە بېرىلگەنلىكىنى تىلغا ئالىدۇ. ئەيسا ئەپەندى ئۇنىڭغا سوئال قويىدۇ: «مۇختارىيەتتىن گەپ ئاچتىڭىز، ئەپەندىم، مۇختارىيەت ھوقۇقى بېرىلگەن بىر خەلق ئۆز يۇرتىغا مىليونلارچە كۆچمەن يەرلەشتۈرۈلسە، مال-مۈلكى تارتىۋېلىنىپ كوللېكتىپلاشتۇرۇلسا، سەرخىللىرى پان-تۈركىست، پان-ئىسلامىست، يەرلىك مىللەتچى، جاڭ كەيشىكنىڭ قۇيرۇقى ۋە ئامېرىكا جاسۇسى دېگەن تۆھمەتلەر بىلەن ئۆلتۈرۈلسە، بۇنىڭغا نېمە ئۈچۈن گەپ قىلالمايدۇ؟»

ئابدۇرەھىم ئەيسا ئۆلتۈرۈلگەنلەرنىڭ قاتىل ۋە جىنايەتچى ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ. ئەمما ئەيسا ئەپەندى: «ئەلۋەتتە، ئۆلتۈرۈلگەنلەر ئارىسىدىكى تۇراپ قاتارلىق گومىنداڭ دەۋرىدە خىتايلارغا سېتىلغان مۇناپىقلار ئۆلۈمگە لايىق دېيىلگەندىمۇ، ئەمما كوممۇنىستلار تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلگەن مەسئۇت سابىرى، ئوسمان باتۇر، ئابدۇلئەزىز چىڭگىزخان، قۇربان قۇداي ۋە ئابدۇرەھىم قىلىچ قاتارلىق كىشىلەرنىڭ گۇناھى نېمە ئىدى؟» دەپ سورايدۇ. بۇنىڭغا ئابدۇرەھىم ئەيسامۇ، ئەتراپىدىكى «قۇلاقلار» مۇ جاۋاب بەرمەيدۇ.

ئاخىرىدا خىتاي ھەج ئۆمىكىنىڭ باشلىقى ۋۇ خوڭبىن سۆز قىستۇرۇپ، ئەيسا ئەپەندىلەرنىڭ ۋەتەنگە قايتىشىنى، ھۆكۈمەتنىڭ ئۇلارنىڭ چەتئەلدىكى كومپارتىيەگە قارشى پائالىيەتلىرىنى ئەپۇ قىلىدىغانلىقىنى ۋە ئۇلارغا يوقىرى ئەمەل بېرىدىغانلىقىنى ئېيتىدۇ. ئەيسا ئەپەندى ئۇنىڭغا كەسكىنلىك بىلەن مۇنداق دەپ جاۋاب بېرىدۇ: «ئەگەر بۇ كوممۇنىزم بىزنىڭ بىلگىنىمىزدەك ۋە ماھىيىتىنى چۈشەنگىنىمىزدەك بىر تۈزۈم بولىدىغان بولسا، ئۇلارنىڭ لۇغىتىدە ئەپۇ كەلىمىسى مەۋجۇت ئەمەستۇر،» شۇنىڭ بىلەن ئۇلارنىڭ ئارىسىدىكى سۆھبەت ئاخىرلىشىدۇ. ئەيسا ئەپەندى بىلەن ئابدۇرەھىم ئەيسانىڭ ئايرىم بىر جايدا ئۇزۇن سۆزلىشىش ئىمكانىيىتىمۇ بولمايدۇ.

مەرۇپ ئەيسا ئاكىسى ھەققىدىكى ئەسلىمىسىنى داۋاملاشتۇرۇپ، ئابدۇرەھىم ئەيسانىڭ مەككىدە «شەيتانغا تاش ئېتىش» كۈنىدە «ئاغرىپ قالدىم» دەپ ياتىقىدا يالغۇز قېلىپ مۇھەممەدئىمىن بۇغرا بىلەن مەخپىي ئۇچراشقانلىقىنى تىلغا ئالىدۇ. ھالبۇكى، ھازىرغىچە قولىمىزدا بار بولغان مەنبەلەردە ئابدۇرەھىم ئەيسانىڭ مەككىدە مۇھەممەدئىمىن بۇغرا بىلەن كۆرۈشكەنلىكىنى دەلىللەيدىغان ھۆججەت يوق. ئۇنىڭ ئۈستىگە، مەيلى مۇھەممەدئىمىن بۇغرانىڭ ئارخىپىدا بولسۇن ياكى ئەيسا ئەپەندىنىڭ ئەسلىمىلىرىدە بولسۇن، 1957-يىلى مۇھەممەدئىمىن بۇغرانىڭ ھەجگە بارغانلىقى توغرىلىق ھېچقانداق مەلۇمات يوق.

مەرۇپ ئەيسا ئاكىسى ئابدۇرەھىم ئەيسانىڭ 1957-يىلىدىكى ھەج سەپىرىدە ئەيسا ئەپەندى بىلەن ئۇچراشقانلىقى ھەققىدە مەلۇماتىنىڭ يوقلىقىنى، ئەمما پولات قادىرى بىولەن ئاكىسىنىڭ 1940-يىللارنىڭ ئىككىنچى يېرىمىدا بىر-بىرىنى ياخشى بىلىشىدىغان كىشىلەردىن ئىكەنلىكىنى تەكىتلەپ ئۆتتى.

ئەيسا ئەپەندى ئەسلىمىسىدە يەنە 1957-يىلى سوۋېت ئىتتىپاقى ھەج ئۆمىكى بىلەن خىتاي ھەج ئۆمىكىدىكىلەرنىڭ مەككىدىكى پائالىيەتلىرى ۋە ئۇلارنىڭ باشقىلارغا بەرگەن تەسىرىنى سېلىشتۇرۇپ، مۇنداق دەپ يازىدۇ: «بۇ يىل ھەج باھانىسى بىلەن قىزىل خىتايدىن ھەجگە كەلگەن ھاجىلارنىڭ سانى 17 نەپەر كىشى ئىدى. بۇلاردىن 9 نەپىرى شەرقىي تۈركىستاندىن كەلگەنلەر، 8 نەپىرى خىتاي مۇسۇلمانلىرى (تۇڭگانلارنى دېمەكچى) ئىكەن. بۇ ‹خىتاي مۇسۇلمانلىرى› دېگەنلەردىن بەزىلىرىنىڭ خىتاي جاسۇسى ياكى خىتاي ئىستىغبارات خادىملىرى ئىكەنلىكىنى تەخمىن قىلدىم. راستنى ئېيتقاندا، بىر خىتاي مۇسۇلمانى بىلەن بىر خىتاي جاسۇسىنى پەرقلەندۈرۇش ھەقىقەتەنمۇ قىيىن ئىدى. سوۋېت ئىتتىپاقىدىن كەلگەن قىزىل ھاجىلار شەخلەرنىڭ ئۆيلىرىدە يېتىپ-قوپۇپ ھەج تاۋابىتىنى ئېلىپ بارغان بولسا، قىزىل خىتايدىن كەلگەن ھاجىلار جىددە، مەككە ۋە مەدىنەدە ئەڭ ھەشەمەتلىك مېھمانخانىلارغا ئورۇنلاشتۇرۇلغان ئىدى.»

ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ سابىق رەئىسى سەيپىدىن ئەزىزى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ سابىق دۆلەت رەئىسى ليۇ شاۋچى ۋە خانىمى ۋاڭ گۇاڭمەي بىلەن بىللە. (1960-يىللارنىڭ باشلىرى، خوتەن)

ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ سابىق رەئىسى سەيپىدىن ئەزىزى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ سابىق دۆلەت رەئىسى ليۇ شاۋچى ۋە خانىمى ۋاڭ گۇاڭمەي بىلەن بىللە. (1960-يىللارنىڭ باشلىرى، خوتەن)

يىگىرمە ئۈچىنچى قىسىم: ئابدۇرەھىم ئەيسانىڭ جېنىغا زامىن بولغان «سىرلىق پىچاق»

1958-يىلى ۋاقىت 1-ئاينىڭ 17-كۈنىگە ئالماشقان كېچىسى ئابدۇرەھىم ئەيسا ئۈرۈمچىدىكى تەڭرىتاغ مېھمانخانىسىنىڭ 214-نومۇرلۇق ياتىقىدا ئۆلتۈرۈلگەندە ئۇنىڭ سىرلىق ئۆلۈمى بىر قاتار گۇمان ۋە سوئاللارنى ئوتتۇرىغا تاشلايدۇ. شۇ كۈنى سەھەردە 214-نومۇرلۇق ياتاقنىڭ ئىچىدىن تاقالغان ئىشىكىنى بۇزۇپ كىرگەنلەر ئابدۇرەھىم ئەيسانىڭ قانغا بويالغان كارىۋىتىغا تاشلاپ قويۇلغان بىر پىچاقنى كۆرىدۇ. پىچاق ياۋروپادا ئىشلەنگەن بولۇپ، شۇ يىللاردا خىتايدا ياكى سوۋېت ئىتتىپاقىدا ئىشلەنگەن پىچاق ۋە قەلەمتراچلارغا سېلىشتۇرغاندا سىپتا ۋە ئۆتكۈر ئىدى. ھايال ئۆتمەيلا بۇ پىچاقنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشىنى بىلىدىغانلار ئۇنىڭ سەيپىدىن ئەزىزىنىڭ پىچىقى ئىكەنلىكىنى، 1957-يىلى سەيپىدىن ئەزىزى فىنلاندىيەنى زىيارەت قىلغاندا فىنلاندىيە پرېزىدېنتىنىڭ بۇ پىچاققا ئۆز ئىسمىنى چەكتۈرۈپ سەيپىدىن ئەزىزىگە سوۋغات قىلغانلىقىنى ئاشكارىلايدۇ.

ئەتىسى ۋاڭ ئېنماۋ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم نامىدىن كېڭەيتىلگەن يىغىنغا قاتنىشىۋاتقان كادىرلارغا «ئابدۇرەھىم ئەيسا جىنايەتلىرى پاش بولغاندىن كېيىن جازالىنىشتىن قورقۇپ ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋالغان» دەپ ئېلان قىلىدۇ. ئۈرۈمچىدىكى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ باش كونسۇلى دوباشىنمۇ 1-ئاينىڭ 20-كۈنى موسكۋاغا يوللىغان دوكلاتىدا «ۋاڭ ئېنماۋنىڭ بىلدۈرۈشىچە، ئابدۇرەھىم ئەيسا ئۆزىنى بوغۇزلاپ ئۆلتۈرۈۋېلىش ئۇسۇلى بىلەن ھاياتىنى ئاخىرلاشتۇرغان ئىكەن،» دەپ يازىدۇ.

ئۇنداقتا، بۇ پىچاق قانداق قىلىپ ئابدۇرەھىم ئەيسانىڭ جېنىغا زامىن بولدى؟ فىنلاندىيە پرېزىدېنتى تەرىپىدىن ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ رەئىسى سەيپىدىن ئەزىزىگە سوۋغات قىلىنغان بۇ پىچاق قانداقلارچە ئابدۇرەھىم ئەيسانىڭ قانلىق كارىۋىتىدىن بايقىلىدۇ؟

ئابدۇرەھىم ئەيسانىڭ ھازىر تاشكەنتتە ياشاۋاتقان ئەڭ كىچىك ئىنىسى مەرۇپ ئەيسا ئۆزىنىڭ «ئابدۇرەھىم ئەيسا ئۆلۈمىنىڭ سىرى» ناملىق ئەسلىمىسىدە بۇ ھەقتە مۇنداق دەپ يازىدۇ: «ئەينى ۋاقىتتا ئابدۇرەھىم ئەيسا ‹ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋالغان› دا ئىشلەتكەن پىچاق ھەققىدە رىۋايەتلىك ھېكايە تارقالغان. يەنى ئابدۇرەھىم ئەيسانىڭ قانغا بويالغان كارىۋىتىغا تاشلاپ قويۇلغان پىچاق ئەسلىدە سەيپىدىن ئەزىزى فىنلاندىيەگە زىيارەتكە بارغاندا فىن پرېزىدېنتى ئىمزاسىنى چەكتۈرۈپ سەيپىدىن ئەزىزىگە سوۋغات قىلغان پىچاقمىش. بۇ پىچاقنى سەيپىدىن ئەزىزى ۋەتەنگە قايتىپ كەلگەندىن كېيىن ئۆيىگە پەتىلەپ كەلگەن ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق جامائەت خەۋپسىزلىكى نازارىتىنىڭ نازىرى ئەنۋەر جاكۇلىنغا سوۋغا قىلغانمىش. ئەنۋەر جاكۇلىندىن بۇ پىچاقنى ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستىنىڭ باشلىقى جاغدا بابالىكوف سوراپ ئالغانمىش. ئابدۇرەھىم ئەيسا ياتاقدىشى جاغدا بابالىكوفتىن بۇ پىچاقى سوراپ ئېلىپ، ئۇنىڭ بىلەن ‹ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋالغان› مىش.»

مەرۇپ ئەيسا بۇ ھەقتە رادىيومىز زىيارىتىنى قوبۇل قىلغاندا 1957-يىلى 1-ئاينىڭ 17-كۈنى سەھەردە بۇ پىچاقنىڭ سىرلىق بىر رەۋىشتە ئابدۇرەھىم ئەيسانىڭ قانغا بويالغان كارىۋىتىدىن تېپىلغانلىقىنى، پىچاق ئىگىسىنىڭ شۇ ۋاقىتتىكى ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ رەئىسى سەيپىدىن ئەزىزى ئىكەنلىكىنى، ئۇنىڭ فىنلاندىيە پرېزىدېنتى تەرىپىدىن سەيپىدىن ئەزىزىگە سوۋغات قىلىنغان پىچاق ئىكەنلىكىنى يەنە بىر قېتىم تەكىتلەپ ئۆتتى.

قىزىقارلىقى شۇكى، ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ رەئىسى سەيپىدىن ئەزىزى باشقا بىر دۆلەتنىڭ پرېزىدېنتى تەرىپىدىن ئۆزىگە تەقدىم قىلىنغان بۇ قىممەتلىك سوۋغاتنى قانداقسىگە باشقا بىراۋغا بېرىۋېتىدۇ؟ ئۇ فىنلاندىيە پرېزىدېنتى تەرىپىدىن دۆلەت سوۋغىتى سۈپىتىدە ئۆزىگە تەقدىم قىلىنغان بۇ بۇيۇمنى ساقلاشتەك ئەڭ ئادەتتىكى قائىدىنى بىلمەسمۇ؟ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق جامائەت خەۋپسىزلىكى نازارىتىنىڭ نازىرى ئەنۋەر جاكۇلىن بۇ سۈيىقەستنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن بۇنىڭدىن باشقا قاتىللىق قورالى تاپالمىغانمۇ؟

مەرۇپ ئەيسانىڭ بايان قىلىشىچە، ئابدۇرەھىم ئەيسا 1957-يىلى 12-ئاينىڭ ئوتتۇرىلىرى غۇلجادىن ئۈرۈمچىگە يولغا چىقىشنىڭ ئالدىدا ئايالى مۇنجىيە خانىم ئۇنىڭغا يان قورالىنى ئېلىۋېلىشنى تەۋسىيە قىلىدۇ. ئەمما ئابدۇرەھىم ئەيسا «بۇنىڭ ھاجىتى يوق» دەپ يان قورالىنى ئۆيىدە قالدۇرۇپ قويىدۇ. ئەگەردە ئابدۇرەھىم ئەيسادا راستىنلا «ئۆزىنى ئۆلتۈرىۋېلىش» نىيىتى بولغان بولسا ئۇ نېمە ئۈچۈن ئۆزىنىڭ تەييار يان قورالىنى ئېلىپ كېلىپ ئىشلەتمەستىن، سىرلىق ئارقا كۆرۈنۈشى بولغان بۇ پىچاق بىلەن ھاياتىنى ئاخىرلاشتۇرىدۇ؟

مەرۇپ ئەيسا زىيارىتىمىز جەريانىدا يەنە ئاكىسىنىڭ جەسىتى ئۈرۈمچىدىن غۇلجاغا ئېلىپ كېلىنگىنىدە ھۆكۈمەت تەرەپنىڭ قاتتىق توسقۇنىغا قارىماي دادىسى ۋە قېرىنداشلىرىنىڭ كىگىزگە يۆگەلگەن قانلىق جەسەتنى ئېچىپ كۆرگەنلىكىنى، مۇردىنىڭ كاناي ۋە كۆكرەك قىسمىدىكى پىچاق ئۇرۇلغان جاراھەت تۆشۈكلىرىگە پاختا تىقىپ قويۇلغانلىقىنى ئەسلەپ ئۆتتى.

ئابدۇرەھىم ئەيسا ئۆلتۈرۈلۈپ ئارىدىن 17 يىل ئۆتكەندە، يەنى 1975-يىلى مەرۇپ ئەيسا تاشكەنتتىن ئالمۇتاغا بېرىپ مىللىي ئارمىيەنىڭ سابىق كوماندىرلىرىدىن گېنېرال مايور مەرغۇپ ئىسھاقوف بىلەن كۆرۈشىدۇ. بۇ كۆرۈشۈشتە مەرغۇپ ئىسھاقوف ئىلگىرىكى سۈكۈتلىرىنى بۇزۇپ، ئابدۇرەھىم ئەيسانىڭ ئەينى ۋاقىتتا ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋالغان بولماستىن، بەلكى باشقىلار تەرىپىدىن سۇيىقەست بىلەن ئۆلتۈرۈلگەنلىكىنى، ئۆزىنىڭ 1958-يىلى 1-ئاينىڭ 17-كۈنى سەھەردە ئابدۇرەھىم ئەيسانىنىڭ قانلىق جەسىتىنى نەق مەيداندا كۆرگەنلىكىنى بايان قىلىدۇ.

مەرۇپ ئەيسا يەنە شۇ قېتىم مەرغۇپ ئىسھاقوفنىڭ ئۆزىگە ئاكىسى ئابدۇرەھىم ئەيسانىڭ سىرلىق ئۆلۈمىدىكى گۇمانلىق نۇقتىلارنى بىر-بىرلەپ سۆزلەپ بەرگەنلىكىنى، ئابدۇرەھىم ئەيسانىڭ ئۆزىگە 10 قېتىم پىچاق ئۇرۇپ ئۆلۈۋېلىشىنىڭ ئەسلا مۇمكىن ئەمەسلىكىنى، ئۇنى ئاز دېگەندە 3 ئادەمنىڭ بىرلىشىپ پىچاقلىغانلىقىنى بايان قىلىدۇ.

ئىلگىرى ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئۆسمە كېسەللىكلەر دوختۇرخانىسىدا ئۇزۇن يىل تاشقى كېسەللىكلەر دوختۇرى بولۇپ ئىشلىگەن، ھازىر ئامېرىكادا ياشاۋاتقان مېدىتسىنا پەنلىرى دوكتورى جۈرئەت ئوبۇل ئەپەندى بۇ ھەقتە زىيارىتىمىزنى قوبۇل قىلدى. ئۇ مېدىتسىنا نۇقتىسىدىن ئانالىز قىلىپ، ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋالماقچى بولغان كىشىنىڭ ئۆزىگە ئارقا-ئارقىدىن 10 قېتىم پىچاق تىقىشىنىڭ مۇمكىن ئەمەسلىكىنى، جىسمانىي جەھەتتىن يۈز بەرگەن بىر قېتىملىق قاتتىق زەربە ياكى جاننى ئالىدىغان ئۇرۇلۇشتىن كېيىن ئىنساننىڭ شوك، يەنى ۋۇجۇدىنىڭ ۋاقىتلىق قېتىپ قېلىش ھالىتىگە كىرىدىغانلىقىنى تەكىتلىدى.

دوكتور جۈرئەت ئوبۇل يەنە بىر قېتىملىق ئەجەللىك زەربىگە ئۇچرىغان كىشىنىڭ جىسمانىي ۋە روھىي جەھەتتىن ئۆزىگە داۋاملىق زەربە بېرىدىغان مۇمكىنچىلىكىنىڭ قالمايدىغانلىقىنى، بۇنى ئۆزىنىڭ ئىلگىرى ئېغىر قاتناش ۋەقەسىگە ئۇچرىغان ياكى چوڭ قان تومۇرلىرى يېرىلغان كېسەللەردىن ئېنىق كۆرگەنلىكىنىمۇ ئەسكەرتىپ ئۆتتى.

https://www.rfa.org/uyghur/yoruq-sahillar/abdurehim-eysa-06092020202430.html

Share
2256 Kez Görüntülendi.

Yorum yapabilmek için Giriş yapın.